cv·nieuws is gestopt als zelfstandige titel en gaat op in cv·koers. U wordt automatisch doorgeleid naar www.cvkoers.nl

En zo regende het begin van deze week ineens briefgeld op de A2. Een onbekend aantal automobilisten ‘hielp’ met het zoeken naar het geld, zei de woordvoerster van de politie politiek correct. In werkelijkheid was het graaien geblazen en ordinair zakken vullen. Wat vinden we hier van? Is dit stelen? Of is dat te overdreven gesteld? Gewetensdeskundige dr. Peter Verbaan: “Geld haalt het slechtste in mensen naar boven.” 

Geloof het of niet, maar op het moment van het ‘geldincident’, was de – toen nog – promovendus ds. Peter Verbaan met zijn vrouw en kinderen op weg naar zijn promotie over ‘Het geweten’. Ze deden even de radio aan om te horen of er nog files waren. “We hoorden het bericht over het geld op de A2. Ik weet nog dat ik riep ‘Kijk, zo actueel is mijn thema nu!’. Eén van onze kinderen zei: ‘Gaaf, gewoon biljetten graaien’. Een ander riep: ‘Zou jij dat dan doen?’ Mijn ega riep: ‘Die biljetten zijn toch zeker genummerd?’ We kregen een gesprek daarover en de oudste vroeg: ‘Is er dan werkelijk maar één persoon zo eerlijk dat hij terugkomt? Ik dacht nog: was er niet nog zo’n gelijkenis?”

Welke rol speelt het geweten hierin of zou het moeten spelen?

“Ik denk inderdaad dat je hier kunt zeggen dat ons geweten opspeelt. Ook al zijn andere termen hier natuurlijk net zo goed bruikbaar. In mijn benadering gebruik ik het beeld van de resonantieruimte, waarin verschillende ‘gewetensstemmen: Onder meer een aanklager, een verdediger en een rechter zich melden en tot elkaar verhouden. Ik gebruik de drieslag index, vindex, iudex’(zie kader).”

Maakt dit gedrag onderdeel uit van een bredere trend: we komen vooral op voor onszelf?

“Ik weet dat niet. Dat de mens op zichzelf en op eigen gewin gericht is, zit er al vanaf den beginne in. Luther zei al: ‘De mens is gericht op zichzelf.’ Tegelijk ging het hele normen- en waardendebat van een aantal jaar geleden natuurlijk wel ergens over. Fatsoen, basisregels in de ethiek, medemenselijkheid, omgangsvormen, ze staan onder druk. Soms lijkt het eigen belang nog het enige belang dat telt. Al word je op een ander moment weer aangenaam verrast door mensen die vrijgevig zijn, zonder bijbedoelingen oprecht het goede nastreven en daarvoor offers brengen.”

Hoe zit ons ‘zelf’ wat dat betreft in elkaar?

“In mijn onderzoek verwijs ik naar de filosoof Charles Taylor, die er al decennia op hamert dat ons - zogenaamd authentieke zelf zonder morele bronnen, als ik het cru zeg, een wolf in schaapskleren kan zijn. We hebben een stelstel nodig, kaders, een framework, niet om elkaar de maat te nemen, maar wel om binnen de grenspalen daarvan - neem de Tien Geboden - het leven in te richten. Waarbij niet het hebben maar het zijn, de dankbaarheid voorop gaat.”

De strijd tussen de verschillende stemmen in het geweten

Index

De index is de norm: gij zult niet stelen, of algemeen menselijk geformuleerd: Je blijft af wat van een ander is.

Vindex

De vindex is de advocaat - het kan ook die van de duivel zijn - die zegt: ‘Ja, maar dit is toch vindersloon? Die geldauto zal wel verzekerd zijn, dus het doet niemand pijn. En als anderen dat ook doen, iedereen stopt, waarom zou ik dan niet?’

Iudex

Dat is de rechter die achteraf zegt: Was dit wel goed? Had het voor mij niet beter geweest om het terug te geven aan die arme ongelukkige geldloper? Dan waren er tenminste twee eerlijke personen teruggekomen. Als ik vanavond uit eten of ga of een weekendje ervan weg, dan smaakt of voelt dat toch niet goed...